Κριτσά, το μεγαλύτερο χωριό της Κρήτης στο Μεσαίωνα

 

Βρίσκεται στο νομό Λασιθίου, 11 χλμ. νοτιοδυτικά από τον Άγιο Νικόλαο και είναι χτισμένη αμφιθεατρικά στους πρόποδες του βουνού Κάστελλος σε υψόμετρο περίπου 365 μέτρων. 


Στο χωριό κατοικούν περίπου 1.300 απογεγραμμένοι κάτοικοι, απόγονοι της Λατούς Ετέρας, της οποίας τα ερείπια βρίσκονται 3 χλμ. βοριοανατολικά του χωριού. Από τις λίγες ανασκαφές που έχουν γίνει ως τώρα ήρθαν στο φως ο χώρος της αγοράς με το Πρυτανείο, η εξέδρα και το Ιερό της Πόλης. Αδιάκοπη είναι η παρουσία ανθρώπων στο χώρο της Κριτσάς τουλάχιστον από τα υστερομινωικά χρόνια και μετά. Αν και ερημώθηκε από τους Άραβες (823), κατοικήθηκε ξανά το 961 και γνώρισε νέα άνθηση στα χρόνια της Φραγκοκρατίας (13ος και 14ος αιώνας). 

Στην Κριτσά μπορούμε να θαυμάσουμε την εκκλησία της Παναγίας της Κεράς με τις εκπληκτικές βυζαντινές τοιχογραφίες. Πολλές από τις ιστορημένες αγιογραφίες είναι μοναδικές σε εκφραστικότητα και παράσταση (Μεγάλη δέηση, Αγία Παρασκευή, η φυγή στην Αίγυπτο).

Σε αυτό το χωριό έγιναν τα γυρίσματα της ταινίας του Ζυλ Ντασσέν «Ο Χριστός Ξανασταυρώνεται», στην οποία πρωταγωνιστούσε η Μελίνα Μερκούρη.

Ενδιαφέρον παρουσιάζει το φαράγγι της Κριτσάς του οποίου η αρχή είναι στις Κουκίστρες και το τέλος στο χωριό Τάπες. Το πρώτο, εύκολο τμήμα του έχει μήκος 2.5 χλμ. και περνάει κατά μήκος της κατάφυτης κοίτης με πλατάνια, βελανιδιές και άλλα ενδημικά φυτά της Κρήτης. 

6 χλμ. από την Κριτσά βρίσκεται το σπήλαιο "Γαϊδουρότρυπα", στο δρόμο προς το Οροπέδιο του Καθαρού. Η Γαϊδουρότρυπα ήταν το άντρο της Ευκλεέστατης που λατρευόταν στην αρχαία Λατώ.

16 χλμ. από την Κριτσά βρίσκεται το Οροπέδιο Καθαρού, σε υψόμετρο 1200 μέτρα, ενώ οι πλαγιές του επεκτείνονται μέχρι της υψηλότερης κορυφής της Δίκτης "Λάζαρος" ύψους 2155 μ. Η έκτασή του είναι συνολικά 60.000 στρέμματα εκ των οποίων τα 40.000 περίπου συνιστούν το πεδινό επίπεδο τμήμα του. Από οικοσυστημική άποψη είναι πλούσιο σε πανίδα και σε χλωρίδα. Λαγοί, ζουρίδες, αγριόγατοι, ασβοί είναι μερικά μόνο από τα άγρια ζώα που συνιστούν την τοπική πανίδα όσο αναφορά τα θηλαστικά. Πέρδικες, μπεκάτσες, τσίχλες, αγριοπερίστερα, γαρδέλια είναι τα πουλιά που συναντούνται συχνότερα στις βουνοκορφές και στον κάμπο του Καθαρού. Κοντά σ' αυτά θα πρέπει βέβαια να προστεθούν τα γεράκια και οι βιτσίλες από την οικογένεια των αρπακτικών. Στο Οροπέδιο του Καθαρού ζουν επίσης πολλά ερπετά όπως η Κρητική Οχιά, το λιακόνι, η σαύρα κ.λ.π. Όσον αφορά τη χλωρίδα, πληθωριστική είναι η παρουσία των πρίνων και των λιόπρινων, ενώ στα ακάλυπτα μέρη φύονται μικροί θάμνοι όπως αστιβίδες, αγκαραθιές, θρίμπες κ.λ.π.. Αγριολούλουδα συναντά κανείς σε μεγάλη αφθονία και ποικιλία: Παπαρούνες, μαχαιρίδες, ορχιδέες κ.λ.π. Έντονη είναι ακόμα η παρουσία αρωματικών βοτάνων όπως ρίγανη, δίκταμος κ.ά. Στην εύφορη γη του οροπεδίου καλλιεργούνται μηλιές, αχλαδιές, καρυδιές και κηπευτικά όλων των ειδών. Πλούσια είναι και τα ανασκαφικά ευρήματα απολιθωμένων οστών νάνων ιπποπόταμων, που μας πηγαίνουν πολύ βαθιά στο παρελθόν και τονίζουν τη τεράστια σημασία της περιοχής από επιστημονική άποψη.