Καστελλόριζο, παράδεισος από βράχους και κύματα

 

Ένας προορισμός στην ανατολικότερη άκρη της Ελλάδας, ένα ταξίδι που σε αποζημιώνει και με το παραπάνω.  Τιρκουάζ νερά, ένα πανέμορφος οικισμός με χρωματιστά νεοκλασικά σπιτάκια και αξέχαστες βαρκάδες στις γειτονικές βραχονησίδες, συνθέτουν το χαρακτήρα των διακοπών στο λιλιπούτειο αυτό νησάκι, που η έκταση που δεν ξεπερνά τα 9 τ. χλμ. και ο πληθυσμός του φτάνει μόλις τους 400 κάτοικους. 

Μας δημιουργείται η εντύπωση ότι αντικρίζουμε σκηνικό. Ακριβώς όπως το είδαμε στον κινηματογράφο, στην ταινία «Μεντιτερανέο» με τη Βάνα Μπάρμπα.  Σπίτια και μαγαζιά , κολλημένα το ένα πλάϊ στο άλλο, πλαισιώνουν σαν κορδόνι την προκυμαία. Μια γραμμική σύνθεση επιφανειών και όχι όγκων. Δίπατα η τρίπατα σπίτια αντικρίζουν τη θάλασσα, παραδοσιακή πηγή πλούτου για το νησί.

Στην αρχαιότητα το νησί λεγόταν Μεγίστη, γιατί είναι το μεγαλύτερο ανάμεσα στις βραχονησίδες που βρίσκονται στις μικρασιατικές ακτές. Απέχει από αυτές λιγότερο από 1,5 ναυτικό μίλι. Πρώτοι κάτοικοι του νησιού θεωρούνται οι Δωριείς, οι οποίοι έδωσαν στον τόπο τους την πομπώδη ονομασία Μεγίστη. Αργότερα καταλήφθηκε από τους Πέρσες. Στα χρόνια της ροδιακής ακμής, από τα μέσα του 4ου αι. π.Χ. οι Μεγιστείς τέθηκαν υπό τον έλεγχο των Ροδίων. Το νησί διακυβερνήθηκε από ενάρετους και δραστήριους Ρόδιους διοικητές, τους «Επιστάτες».  Στα 38 π.Χ. ο Longinus Cassious κατέστησε τη Μεγίστη ορμητήριο στόλου εναντίον των Καρών και Κιλίκων πειρατών, χωρίς να υποψιάζεται πως το διθάλαμο γαλάζιο ενάλιο σπήλαιο ΝΝΔ ήταν χώρος απόκρυψης της πειρατικής λείας . H Μεγίστη πήρε το όνομα Καστελόριζο εξαιτίας των κόκκινων βράχων του λόφου όπου είναι κτισμένο το Κάστρο των Ιπποτών ή αλλιώς Καστέλο Ρόσο.  

Το 1841, μισό αιώνα νωρίτερα από τη χρυσή εποχή, ο περιηγητής Φέλοους, έγραφε:  «Βάρκες και πλοία γεμίζουν το λιμάνι. Φτιάχνουν καράβια, χτίζουν σπίτια, οι άνθρωποι εδώ είναι πολύ δραστήριοι και σφύζουν από εμπορικό πνεύμα». 

Η πρώτη προσβολή που υπέστη το φρούριο του Αγίου Νικολάου, πραγματοποιήθηκε περί τα μέσα του 1306 από το τάγμα των ιπποτών του Αγίου Ιωάννη της Ιερουσαλήμ. Κατά το πρώτο τέταρτο του ΙΣΤ΄ αιώνα το νησί κατακτήθηκε από τον σουλτάνο Σουλεϊμάν Β΄.  Στα 1448 ο Λάμπρος  Κατσώνης έφθασε στο Καστελλόριζο. Ο Έλληνας κουρσάρος με τους άνδρες του πολιόρκησαν το νησί. Ύστερα από δυο ημερών προσπάθεια οι πολιορκημένοι ύψωσαν λευκή σημαία και παραδόθηκαν υπό τον όρο να μεταβούν με ασφάλεια στην απέναντι ασιατική ακτή. 

«Στην Παρμπαριά, στο Τούνεζιν, Καραμανιάν τσ’ Αλτζέριετσεί βρίσκετ’ε κρίνος μουτώρα το καλουτσαίρι», λέει τοπικό δίστιχο αφιερωμένο στους σφουγγαράδες του νησιού, που ασκούσαν το επικίνδυνο αυτό επάγγελμα στα νερά της Β.Αφρικής.

Οι Καστελλοριζιοί επέδειξαν ιδιαίτερη μέριμνα για την εκπαίδευση των παιδιών τους. Μετά το δεύτερο ήμισυ του 19ου αιώνα ανεγέρθηκε εξατάξιο Αρρεναγωγείο, που καταργήθηκε όταν στα 1903 λειτούργησε οκτατάξια Αστική σχολή. Κτίσθηκε με δαπάνη των Λουκά και Αναστασίας Σαντραπέ και μαζί με το Παρθεναγωγείο συγκέντρωνε 1000 μαθητές. Πρώτος διευθυντής της Σχολής υπήρξε ο φιλόλογος Αχιλλέας Διαμαντάρας.    Όταν άρχισε ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος η Γαλλία ήθελε να καταστήσει το νησί ναυτική βάση, γι αυτό το κατέλαβε με δόλο στις 28 Δεκεμβρίου 1915. Τότε η πόλη άρχισε να πλήττεται με οβίδες μεγάλου διαμετρήματος που εκτινάσσονταν από γερμανική πυροβολαρχία εγκατεστημένη στις απέναντι τουρκικές ακτές. Οι Γάλλοι, υποβοηθούμενοι από τον πληθυσμό, αντιμετώπισαν αποτελεσματικά την εχθρική δραστηριότητα με τέσσερα τηλεβόλα των 120 mm.  Για την πάνδημη αυτή συμβολή του η Γαλλική Δημοκρατία απένειμε στο Καστελλόριζο, στις 23 Οκτωβρίου 1920, το παράσημο ανδρείας και τιμητικό δίπλωμα.Την 1η Μαρτίου 1921, η Γαλλία παραχώρησε το νησί στην Ιταλία, έναντι αδράς αμοιβής. 

Η ιταλική κατοχή υπήρξε σκληρή και αφόρητη. Ο Β΄ Παγκόσμιος πόλεμος βρίσκει το Καστελλόριζο με αισθητά μειωμένο πληθυσμό, όμως αρκετό για να υποδεχθεί με ακράτητο ενθουσιασμό τους Άγγλους κομάντος που αποβιβάσθηκαν στο νησί, την αυγή της 24ης Φεβρουαρίου 1941.  Οκτώβριο και Νοέμβριο 1943 η πόλη βομβαρδίσθηκε και οι κάτοικοι εκπατρίσθηκαν χωρίς να πάρουν μαζί τους τίποτα. Άλλοι κατέφυγαν στις τουρκικές ακτές και άλλοι σε στρατόπεδο συγκεντρώσεως στη Γάζα της Παλαιστίνης. Μόνο η Δέσποινα Αχλαδιώτου, η γνωστή μας "Κυρά της Ρω", παρέμεινε ακλόνητη στη γνωστή βραχονησίδα της, για να υψώνει κάθε πρωί την ελληνική σημαία, όπως επί σαράντα χρόνια συνήθιζε να κάνει.   

Στα 1841 ο περιηγητής Φέλοους γράφει για το Καστελλόριζο: 
«Η εντύπωσή μας όταν φθάσαμε στο νησί, ήταν πως επισκεπτόμαστε άλλη χώρα. Εκατοντάδες Έλληνες συχνάζουν στην παραλία. Μέσα στο καφενείο της αριστοκρατικής συνοικίας Κάβος, επιτρέπεται η είσοδος μόνο σε όσους φορούν παπούτσια». 

Παράτολμοι ναυτικοί οι Καστελλοριζιοί δεν δίστασαν να ριχτούν και σε κερδοφόρες επιχειρήσεις. Περνώντας από τη Μάγχη, συχνά έσπαζαν τον αποκλεισμό του Αγγλικού στόλου και εφοδίαζαν τους Γάλλους με τροφές και πολεμικό υλικό. Οι Γάλλοι τους ονόμαζαν «Σαν ντραπό», δηλαδή χωρίς σημαία. Τα σπίτια που σώζονται σήμερα, αμφιθεατρικά κτισμένα, από τη θάλασσα ως το βουνό, προκαλούν εντύπωση με την έντονη ομοιομορφία τους, που οφείλεται στα κοινά υλικά ( από ντόπια πέτρα, ξύλο από τη Μικρά Ασία, σιδεριές, κεραμίδια από την Αττάλεια και τη Μασσαλία).   

Εκτός από το εκπληκτικής ομορφιάς Γαλάζιο Σπήλαιο, υπάρχουν άλλες τέσσερις σπηλιές: Φωτσαλίκι, Κολώνες, Αρναούτη και Κατραντζή. Το νησί θεωρείται από τους ειδικούς βιολογικός παράδεισος και η οικολογική του ισορροπία παραμένει αδιατάραχτη. Υπάρχουν αμφίβια, ερπετά, αραχνοειδή, έντομα, κογχύλια, πτηνά, χερσαία σαλιγκάρια και φυσικά πολλά ψάρια. Τεράστιο ενδιαφέρον για την επιστήμη παρουσιάζουν τα φίδια, που είναι πάνω από 15 ειδών. Ορισμένα είναι σπάνια, όλα όμως μη δηλητηριώδη. Ένα σπάνιο είδος μικρού ζώου στο Καστελλόριζο είναι το αμφίβιο mertensiella luscani, λεπτό με μακριά κυλινδρική ουρά και εξογκωμένα μάτια. Οι κάτοικοι το ονομάζουν νυφίτσα.

Στο Καστελλόριζο τις καλές εποχές, πριν ρημάξει ο τόπος, ο κόσμος γλεντούσε με το δικό του τρόπο, σύμφωνα με παλιά έθιμα, που έχουν της ρίζες τους στα τρίσβαθα της ιστορίας. Οι γυναίκες κάθονται στο τραπέζι μαζί με τους άντρες και πίνουν εισαγόμενα κρασιά. Η ευμάρεια και ο πλούτος του νησιού αντικατροπτίζονται στις φορεσιές. Τα κοριτσάκια ντύνονται ευρωπαϊκά ως τα δώδεκα τους χρόνια, οπότε υιοθετούν την τοπική φορεσιά. Το βαμβακερό η μεταξωτό βρακί, είναι απαραίτητο στοιχείο. Το πουκάμισο φοριέται κατάσαρκα και φθάνει ως το γόνατο. Το ύφασμα είναι υφαντό η μεταξωτό και τα φαρδιά μανίκια κοσμούνται με πυρίν, πιπίλα πλεγμένη με το βελόνι. Πάνω από το πουκάμισο φοριέται το ζεπούνι από βελούδο και τα στενά μανίκια του κεντιούνται με μαύρο και χρυσό γαϊτάνι. Η περιφέρεια τυλίγεται πολλές φορές με το χρυσοϋφαντο χαμπουσάκι. Το διακοσμούν σειρήτια, φούντες και κουμπιά μεταξωτά.   Η γούνα είναι πανωφόρι από τσόχα η βελούδο βυσσινί. Πλήθος κοσμημάτων, από βραχιόλια, δαχτυλίδια, σκουλαρίκια και λίρες συμπληρώνουν την τοπική γυναικεία φορεσιά. Η Καστελλοριζιά γυναίκα ήταν αρχόντισσα-κυρά στο σπιτικό της. Η φορεσιά της είχε βυζαντινή μεγαλοπρέπεια. Είναι η πλουσιότερη και πιο βαρύτιμη απ' όλες τις δωδεκανησιακές στολές. Οι σφουγγαράδες κουβαλούσαν από τις τέσσερις γωνιές του κόσμου «της Προύσας και της Βενετιάς τα καλά» κατά τη λαϊκή έκφραση. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το παλιό έθιμο από το συνοικέσιο έως το γλέντι, όταν η νύφη ζητούσε σε γάμο το γαμπρό.

Παλαιόκαστρο: Το πιο σημαντικό μνημείο, και το αρχαιότερο του νησιού, βρίσκεται στη δυτική πλευρά του Καστελλόριζου. Πρόκειται για αρχαίο οικισμό με κτίσματα, δεξαμενές και δωρική ακρόπολη του 3ου π.Χ. αιώνα, όπου σώζεται επιγραφή με τον όρο «Μεγίστη». Στην περιοχή, στη θέση Λιμενάρι, σώζονται αμυντικά τείχη, χτισμένα με την τεχνική των «κυκλώπειων» τειχών στις μυκηναϊκές ακροπόλεις.

Κάστρο των Ιπποτών του Αγίου Ιωάννη: Το φρούριο των Σταυροφόρων Ιπποτών του Τάγματος του Αγίου Ιωάννη, είναι κτίσμα του 14ου αιώνα, από το οποίο σήμερα σώζονται μόνο τμήματα πάνω στο «Καστέλο Ρόσο», τον κόκκινο βράχο απ’ όπου προέρχεται και η ονομασία του νησιού. Στην περιοχή υπάρχουν και ερείπια από τουρκικό χαμάμ, αλλά και μερικοί μισογκρεμισμένοι ανεμόμυλοι, έναν από τους οποίους αναστήλωσε ο δήμος.

Λύκιος τάφος: Τάφος του 4ου π.Χ. αιώνα με δωρική πρόσοψη, λαξευμένος στους πρόποδες του Κάστρου και στην είσοδο του λιμανιού. Αξίζει να σημειωθεί ότι «λύκιοι» ονομάζονταν οι κάτοικοι της απέναντι περιοχής της Μικράς Ασίας (Λυκία), επειδή ο θεός τους, Λύκιος Απόλλωνας, λατρευόταν ως λυκοκτόνος (φονέας λύκων) ή κατ’ άλλους «κομιστής του φωτός» καθώς το αρχαίο πρόθεμα «λυκ-» προσδιορίζει το φως (λυκόφως).

Μητρόπολη των Αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης: Ο εντυπωσιακός μητροπολιτικός ναός στην πλέον περίοπτη θέση του νησιού, πάνω από το Μανδράκι, είναι χτισμένος σε ρυθμό τρίκλιτης θολωτής βασιλικής, με πλούσια εικονογράφηση και μαρμάρινα τέμπλα. Η στέγη του στηρίζεται σε δώδεκα μονολιθικούς γρανιτένιους κίονες που μεταφέρθηκαν από το ναό του Απόλλωνα στα Πάταρα της Λυκίας, στη Μικρά Ασία. 
Στις εκκλησίες οκτώ ενοριών, επτά ξωκκλήσια και τέσσερα μοναστήρια οι Καστελλοριζιοί προσφέρουν τη λατρεία τους στο Θεό. Παντού καλλιτεχνικά δημιουργήματα και άπειρες δωρεές. Στο νησί όλα τα έθιμα, όλη η ζωή είναι ένα τραγούδι. Τραγουδούν τη χαρά, τραγουδούν και τον πόνο. Βασικά όργανα είναι το βιολί και το λαούτο και το τραγούδι είναι επηρεασμένο από τις απέναντι μικρασιατικές ακτές της Πισιδίας. 
Ανήμερα του Πάσχα παραβρεθήκαμε σε εκδήλωση με τοπικούς χορούς και τραγούδια.  Παρελθόν λαμπρό, με αδιάσειστα ντοκουμέντα έχει το Καστελλόριζο. Το παρόν όμως είναι γεμάτο προβλήματα κι ερωτηματικά επιβίωσης για τους λιγοστούς πια κατοίκους.

Μουσεία: Το Διαχρονικό Μουσείο Μεγίστης-Καστελλόριζου στεγάζεται σε διατηρητέο μνημείο κοντά στα ερείπια του Κάστρου και τα εκθέματά του περιλαμβάνουν αρχαιολογικά ευρήματα ανεκτίμητης αξίας, αντικείμενα παλαιοχριστιανικής και βυζαντινής περιόδου, τοιχογραφίες του 17ου αιώνα καθώς και αντικείμενα λαϊκής τέχνης. Τηλ.: +30 22410 49283

Ο Αι Γιώργης του βουνού : Ένα όμορφο εγκαταλειμμένο μοναστήρι στέκει στην κορυφή 401 σκαλοπατιών που όμως αξίζει τον κόπο να ανεβείτε. Χρονολογημένο από τον 18ο αιώνα, ανακαινίστηκε το 1759 από τον όσιο Άνθιμο Κουρούκλη τον Αόμματο. Μέσα στην εκκλησία θα βρείτε μια κατακόμβη στην οποία υπάρχει μια πηγή και μια τοιχογραφία με την εικόνα του Αγίου. 

H Γαλάζια Σπηλιά: Ένα από τα ωραιότερα ενάλια σπήλαια στη Μεσόγειο που βρίσκεται στα νότια του νησιού, η Γαλάζια Σπηλιά ή Σπηλιά του Παραστά είναι για πολλούς ο λόγος που θα επισκέπτονταν το ακριτικό νησί. Στη σπηλιά θα φτάσετε με καΐκι από το λιμάνι για να θαυμάσετε αυτό το υπέροχο μυστικό της νησιωτικής φύσης.  Έχει ύψος 35 μ., μήκος 100 μ. και πλάτος 45 μ. Στη γαλήνια λίμνη της σπηλιάς, όλα φαντάζουν ονειρευτά και άπιαστα. Το πρωί το λαχταριστό παιγνίδισμα των ακτίνων του ήλιου που εισχωρούν από τη μικρή είσοδο, προσφέρουν απερίγραπτη εικόνα. Μόνο με βάρκα μπορείς να περάσεις από το στόμιο της σπηλιάς. Το κολύμπι σε αυτή τη σμαραγδένια μυστική λίμνη είναι μοναδική εμπειρία.

Παραλίες: Στο νησί θα κολυμπήσετε κυρίως βουτώντας από βραχάκια, από τον κόλπο του λιμανιού ή από το «Φάρο», καθώς δεν υπάρχουν αμμουδιές παρά μόνο μια μικρή παραλία στο Μανδράκι. Με καΐκι μπορείτε να φτάσετε στις Πλάκες, όπου τα νερά είναι κρυστάλλινα, καθώς και στην εντυπωσιακή Γαλάζια Σπηλιά.

Εκδρομές στα γύρω νησιά: Στις όμορφες παραλίες της γειτονικής, ακατοίκητης πια, Ρω θα σας μεταφέρουν οι βαρκάρηδες του νησιού για κολύμπι αλλά και για να επισκεφθείτε το μνημείο της Δέσποινας Αχλαδιώτη, της ξακουστής «Κυράς της Ρω», που απεβίωσε το 1982. Εξαιρετική πρόταση για μπάνιο είναι η νησίδα της Στρογγύλης με τον επιβλητικό φάρο, ενώ ημερήσια εκδρομή μπορείτε να πραγματοποιήσετε και στα γειτονικά τουρκικά παράλια, στην πόλη Κας - Αντίφελλος, για να επισκεφτείτε τη βυθισμένη πολιτεία της Κέκοβα, τον Άγιο Νικόλαο και τους Λυκιακούς Τάφους. 

Δοκιμάστε ρεβιθόπιτα και ρεβυθοκεφτέδες, γιουβαρλάκια και το κατσικάκι γεμιστό με ψίχα ψωμιού. Από γλυκά ζητήστε χαλβά του κουταλιού, συκαλάκι, «στραβό» μπακλαβά και τα «κατουμάρια», λεπτή πίτα ραντισμένη με ζάχαρη και γαρύφαλλο. Φυσικά το Καστελλόριζο είναι ιδανικό μέρος για όσους αγαπούν τα φρέσκο ψάρι και τους ψαρομεζέδες.  

Από το Καστελλόριζο μπορείτε ν’ αγοράσετε παραδοσιακά γλυκίσματα όπως είναι τα «στραβά», τηγανιτά μπακλαβαδάκια κομμένα σε λοξά κομμάτια, το συκαλάκι γλυκό, ο χαλβάς κουταλιού και η σουμάδα.  

Το σημαντικότερο πανηγύρι είναι του Προφήτη Ηλία, στις 20 Ιουλίου. Προς τιμήν του την παραμονή οι κάτοικοι πέφτουν με τα ρούχα στη θάλασσα. Τριήμερο πανηγύρι και γλέντι στήνεται την περίοδο του Πάσχα, μετά την Ανάσταση. Στις 13 Σεπτεμβρίου γιορτάζεται η απελευθέρωση του νησιού με διάφορες εκδηλώσεις, ενώ ιδιαίτερο χρώμα έχει ο παραδοσιακός γάμος στο νησί, που ετοιμάζεται με «Μουσουκάρφια», βότανα και θυμιάματα και ακολουθείται από γλέντι ανοιχτό για όλο τον κόσμο.

Η Aegean απογειώνεται από το δημοτικό αεροδρόμιο του Καστελλόριζου που μπορεί να εξυπηρετήσει μόνο ελαφρού τύπου αεροσκάφη 20 θέσεων. Το αεροδρόμιο βρίσκεται μόλις 4 χλμ. από την πόλη και ο δρόμος που πηγαίνει εκεί αποτελεί ολόκληρο το οδικό δίκτυο του νησιού.  Στο Καστελλόριζο δεν υπάρχουν αυτοκίνητα εκτός από μερικά ταξί και ένα λεωφορείο για το αεροδρόμιο που δρομολογείται μόνο το καλοκαίρι. Με το πλοίο απέχει 75 μίλια από τη Ρόδο. Από μακριά μοιάζει ένας μικρός, λευκός παράδεισος. Φτιαγμένος από βράχους και κύματα.  Σαν πέταλο ριγμένο στο πέλαγος. 

Το Καστελλόριζο πλήρωσε ακριβά το τίμημα της ελευθερίας του. Οι 17.000 κάτοικοι του στον Α΄ Παγκόσμιο πόλεμο, έμειναν 3.000 κατά την έναρξη του Β΄ Παγκοσμίου πολέμου και το νησί καταστράφηκε τελείως. Σήμερα μόνο 223 ψυχές έμειναν στο ηρωϊκό τους νησί και αγωνίζονται σκληρά για να επιβιώσουν στην άνυδρη γη τους. Η ζωή είναι δύσκολη και το χειμώνα δυσβάσταχτη, όταν το νησί παραδίδεται στη μοναξιά του.   Πληγωμένο, σκληρά δοκιμασμένο το Καστελλόριζο στέκεται σαν άλλος πετρωμένος Διγενής Ακρίτας. Υψώνεται στην πιο ανατολική άκρη του Αιγαίου και της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Με τόσους κατακτητές που πάτησαν το χώμα του δεν έχασε τίποτα από την ελληνικότητά του, γιατί είναι ένα κομμάτι της ελληνικής ψυχής.